İlk Yardım Çantasında Olması Gerekenler: İşyeri ve Ev

İlk yardım çantası, bir yaralanma ya da ani rahatsızlık karşısında sağlık ekibi gelene kadar geçen sürede kullanılacak temel malzemeleri bir arada tutar. İçeriği doğru seçilmiş, yeri herkesçe bilinen ve düzenli kontrol edilen bir çanta ilk yardımcının işini kolaylaştırır. Yanlış seçilmiş içerik ise yarardan çok zarar getirebilir. Çantaya konan ilaçlar, cıvalı termometre ya da yaranın üzerine konan pamuk, bu konuda en sık rastlanan hatalardır. Bu yazıda işyeri ve ev için önerilen içeriği, mevzuatın bu konuda neyi düzenlediğini ve ilk yardımcı yükümlülüklerini birlikte ele alıyoruz.

Türkiye'de ilk yardım çantasının içeriğini kalem kalem sayan bir yönetmelik bulunmuyor. İlkyardım Yönetmeliği ve ekleri işyeri çantası ya da dolabı için bir malzeme listesi vermez; yönetmelikte yer alan araç gereç listesi ilk yardım eğitim merkezlerine yöneliktir. İnternette dolaşmaya devam eden numaralı çanta ve dolap listeleri, 2014 yılında yürürlükten kaldırılan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü'nden kalmadır ve bugün dayanak olarak kullanılamaz.

Yürürlükteki genel hüküm, 17 Temmuz 2013 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik'te yer alır. Bu yönetmelik ilk yardım ekipmanının kolay erişilebilir yerlerde bulundurulmasını, işaretlenmesini ve acil telefon numaralarının görünür bir yerde yer almasını ister. İlk yardım odası bulunan işyerlerinde odanın yeterli malzeme ve ekipmanla donatılması gerekir.

İçeriğin ayrıntısını işyerinin risk değerlendirmesi belirler. Avrupa Resüsitasyon Konseyi'nin (ERC) 2025 ilk yardım kılavuzunda da çanta içeriğinin ortama, beklenen risklere ve çantayı kullanacak kişilere göre belirlenmesi öneriliyor. Aşağıdaki liste bu yaklaşımla hazırlanmış bir öneridir. İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı, işyerine özgü riskleri dikkate alarak listeyi genişletebilir.

İlkyardım Yönetmeliği'nin 4. maddesi ilk yardımı, tıbbi araç gereç beklenmeden eldeki imkanlarla ve ilaç kullanılmadan yapılan uygulamalar olarak tanımlar. İlk yardımcı da bu ilaçsız uygulamaları yapan kişidir. Ağrı kesici, ateş düşürücü, mide ve ishal ilaçları, antibiyotikli ya da kortizonlu kremler ve yanık merhemleri bu tanımın dışında kalır.

İlaç kullanımı tanı koymayı, kişinin alerji ve kronik hastalık bilgisini bilmeyi ve doğru dozu seçmeyi gerektirir. Bu karar hekime aittir. Yanlış verilen bir ilaç alerjik tepkiye yol açabileceği gibi altta yatan ciddi bir tabloyu da gizleyebilir. İşyerinde ilaç ve enjeksiyon malzemesi, yalnızca işyeri hekiminin yönettiği sağlık biriminde bulunabilir. Bu ayrımı işyeri ecza dolaplarıyla ilgili yazımızda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

İşyeri ilk yardım çantasında hiçbir ilaç bulunmaz. İçerik risk değerlendirmesine göre belirlenir, çantanın yeri işaretlenir ve her kullanımdan sonra eksikler tamamlanır.

Az tehlikeli bir ofis ya da mağaza için başlangıç noktası olarak şu malzemeler önerilir. Miktarlar çalışan sayısına ve işyerinin yerleşimine göre artırılır.

• Farklı boyutlarda steril gazlı bez kompresler

• Farklı genişliklerde rulo sargı bezleri

• Kol askısı ve sabitleme için üçgen sargılar

• Farklı boyutlarda yara bantları ve rulo flaster

• Tek kullanımlık eldivenler; lateks alerjisine karşı nitril eldiven tercih edilebilir

• Küt uçlu makas ve cımbız

• Çengelli iğneler

• Temel yaşam desteğinde kurtarıcı soluk vermek için tek yönlü valfli cep maskesi

• Acil durum (termal) battaniyesi

• Sıkınca soğuyan tek kullanımlık soğuk kompres

• Göz ve yara yıkamak için tek kullanımlık serum fizyolojik ya da steril yıkama solüsyonu

• Steril göz pedi

• Kullanılmış malzeme için atık poşeti

• Kalem, not kağıdı ve acil telefon numaralarının yazılı olduğu bir kart

Kimyasal kullanılan alanlarda göz duşu, yüksekte çalışma ya da iş makinesi bulunan sahalarda atel ve sedye gibi ek ihtiyaçlar risk değerlendirmesinde ayrıca belirlenir. Mutfak ve sıcak yüzey bulunan işyerlerinde yanıklar için temiz, serin su kaynağının çantaya yakın olması, krem ya da merhemden daha işlevsel bir hazırlıktır.

Evde de yukarıdaki temel içerik yeterlidir. Ailenin düzenli kullandığı ilaçlar, ateş ölçmek için dijital termometre ve hekimin önerdiği diğer ürünler, ilk yardım çantasından ayrı ve çocukların erişemeyeceği bir ev ecza kutusunda saklanır. Bu ayrım, acil bir anda çantayı açan kişinin yalnızca ilk yardım malzemesiyle karşılaşmasını sağlar. Çantanın yeri tüm aile bireylerince bilinmeli, araçta da küçük bir ilk yardım çantası bulundurulmalıdır.

İşyerinde çanta ya da dolap, çalışma alanlarından kolayca ulaşılabilecek, kilitsiz ya da anahtarının yeri herkesçe bilinen bir noktada durur ve ilk yardım işaretiyle belirtilir. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, acil durum planına eklenen krokide ilk yardım malzemelerinin yerinin gösterilmesini ister. Çok katlı ya da geniş yerleşkelerde her kat ve bölüm için ayrı çanta planlanır; sahada dağınık çalışan ekipler için araç tipi ya da kişisel küçük çantalar kullanılabilir.

Çantanın kontrolü için bir sorumlu atanması ve basit bir kontrol listesi tutulması önerilir. Her kullanımdan sonra eksilen malzeme tamamlanır, steril ürünlerin ambalajı ve son kullanma tarihi belirli aralıklarla gözden geçirilir. Kontrol tarihi ve kontrol eden kişinin adı, çantanın içine konan bir forma işlenebilir.

Malzeme, onu doğru kullanacak kişiyle anlam kazanır. İlkyardım Yönetmeliği'nin 19. maddesi, işyerinde bulundurulması gereken asgari ilk yardımcı sayısını tehlike sınıfına göre belirler.

Az tehlikeli

her 20 çalışan için 1 ilk yardımcı

Tehlikeli

her 15 çalışana kadar 1 ilk yardımcı

Çok tehlikeli

her 10 çalışana kadar 1 ilk yardımcı

İlk yardımcı belgesi 3 yıl geçerlidir. 27 Aralık 2025 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan değişiklikle güncelleme eğitiminin, geçerlilik süresi bitmeden önceki 3 ay içinde alınması zorunlu hale geldi. Güncelleme eğitimine katılan kişinin belgesi yenilenir, katılmayanın belgesi geçersiz sayılır. Önceki düzenlemedeki, süre dolduktan sonra 3 ay içinde yenileme imkanı artık bulunmuyor. Belge bitiş tarihlerini izleyen bir çizelge, ilk yardımcı sayısının fark edilmeden yönetmelikteki oranın altına düşmesini önler.

DEOSGB, risk değerlendirmesine dayalı ilk yardım malzemesi planlaması ve ilk yardımcı ihtiyacının belirlenmesi konusunda işyerlerine destek verir.

• İşyeri ilk yardım çantasına ağrı kesici konabilir mi?

Hayır. İlkyardım Yönetmeliği ilk yardımı ilaçsız uygulamalar olarak tanımlar. Ağrı kesici dahil her türlü ilaç ancak işyeri hekiminin yönettiği sağlık biriminde, hekimin kararıyla kullanılabilir.

• İlk yardım çantasının içeriğini belirleyen resmi bir liste var mı?

Yürürlükteki mevzuatta kalem kalem bir liste yoktur. Yönetmelikler yeterli, erişilebilir ve işaretlenmiş malzeme bulundurulmasını ister; içerik işyerinin risk değerlendirmesine göre belirlenir. Eski tüzükteki listeler 2014'ten bu yana geçerli değildir.

• İlk yardımcı belgesi ne zaman yenilenmelidir?

Belge 3 yıl geçerlidir. Güncelleme eğitimi, geçerlilik süresinin bitiminden önceki 3 ay içinde alınmalıdır. Bu süre kaçırılırsa belge geçersiz sayılır.

• Kaç çalışana bir ilk yardım çantası gerekir?

Mevzuatta çalışan sayısına bağlı bir çanta adedi tanımlanmamıştır. Belirleyici olan, her çalışma alanından malzemeye hızla ulaşılabilmesidir. Kat sayısı, bölümler arası mesafe ve işyerinin riskleri dikkate alınarak çanta sayısı ve yeri planlanır.