Deprem Anında Ne Yapılmalı: Öncesi, Sırası ve Sonrası

Deprem önceden haber vermez ve sarsıntı kısa sürer. Bu kısa sürede doğru hareketi yapabilmek, ancak önceden öğrenilmiş ve prova edilmiş davranışlarla mümkündür. Bu yazıda Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı'nın (AFAD) önerilerine dayanarak deprem öncesinde, sırasında ve sonrasında yapılacakları özetliyoruz. Son bölümde işverenlerin İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik kapsamındaki yükümlülüklerini ele alıyoruz.

Devrilen eşya ve düşen nesneler deprem sırasında ciddi yaralanmalara yol açabilir. Hazırlık bu yüzden yaşanan ve çalışılan mekanın gözden geçirilmesiyle başlar. AFAD il müdürlüklerinin bilgilendirmelerinde öne çıkan hazırlık adımları şöyle özetlenebilir:

• Dolap, kitaplık, raf ve benzeri devrilebilecek eşyalar duvara ya da zemine sabitlenir.

• Ev ve işyeri için bir afet ve acil durum çantası hazırlanır, kolay ulaşılabilecek bir yerde tutulur.

• Bulunulan bölgenin toplanma alanı önceden öğrenilir; bu bilgi e-Devlet üzerinden sorgulanabilir.

• Aile bireyleri için bir afet planı yapılır: deprem anında kimin nerede korunacağı, sonrasında nerede buluşulacağı ve kimin aranacağı önceden konuşulur.

• Elektrik, doğal gaz ve su vanalarının yeri ve nasıl kapatılacağı evdeki ve işyerindeki herkes tarafından bilinir.

Çantanın içeriği için AFAD'ın güncel önerilerine bakılması ve su, gıda gibi kalemlerin belirli aralıklarla yenilenmesi önerilir.

AFAD'ın deprem anı için önerdiği temel hareket Çök-Kapan-Tutun'dur. Güvenli bir yer bulunur, diz üstü çökülür, baş ve ense korunacak şekilde kapanılır ve düşmemek için sabit bir yere tutunulur. Sarsıntı durana kadar bulunulan yerde kalınır.

Güvenli yerin neresi olduğu sarsıntı anında aranmaz; evde ve işyerinde her oda ve çalışma alanı için önceden belirlenir ve tatbikatlarda denenir. Büro ortamında sağlam bir masanın altı, üretim ve depo alanlarında ise devrilebilecek raf, istif ve makinelerden uzak noktalar bu planlamada değerlendirilir. Tekerlekli sandalye kullanan ya da hareket kısıtlılığı olan çalışanlar için korunma ve tahliye yöntemi ayrıca planlanır.

Sarsıntı sırasında merdivenlere ya da çıkışlara koşulmaz, asansör kullanılmaz. Dışarı çıkmak için sarsıntının tamamen bitmesi beklenir.

AFAD'ın sarsıntı anına ilişkin diğer uyarıları şunlardır:

• Balkona çıkılmaz, balkon ya da pencereden atlanmaz.

• Mutfak, imalathane, laboratuvar gibi iş aletlerinin bulunduğu yerlerde ocak, fırın ve benzeri cihazlar kapatılır.

• Kibrit ya da çakmak yakılmaz, elektrik düğmelerine dokunulmaz.

Sarsıntı bittiğinde önce kişinin kendisinde ve çevresindekilerde yaralanma olup olmadığına bakılır. Ağır yaralılar için 112 aranır; ilk yardım eğitimi almış kişiler, kendi güvenliklerini tehlikeye atmadan yaralılara ilk yardım uygular. Ardından AFAD'ın önerdiği şu adımlar izlenir:

1. 01

   Elektrik, gaz ve su vanaları kapatılır, soba ve ısıtıcılar söndürülür.

2. 02

   Afet ve acil durum çantası alınır.

3. 03

   Bina, önceden belirlenmiş güzergah izlenerek sakin biçimde terk edilir; çıkışta asansör kullanılmaz.

4. 04

   Toplanma bölgesine gidilir ve orada yapılacak duyurular takip edilir.

5. 05

   Büyük depremlerin ardından artçı sarsıntılar beklendiği için, sarsıntılar tamamen bitene kadar hasarlı binalara girilmez.

İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik (Resmi Gazete, 18 Haziran 2013, sayı 28681), işverene acil durumlara karşı önceden plan yapma, ekip kurma ve tatbikat yapma yükümlülüğü getirir. Deprem riski taşıyan bir ülkede bu senaryonun risk değerlendirmesinde ve acil durum planında ayrıca ele alınması gerekir. Planda kimin hangi görevi üstleneceği, tahliyenin hangi güzergahlardan yapılacağı ve toplanma yerinde sayımın nasıl yapılacağı açıkça yazılır.

Acil durum planına eklenen tahliye krokisinde ilk yardım malzemelerinin yeri, toplanma yerleri ile elektrik ve gaz kesme noktaları gösterilir. Kroki, her katta göz hizasında asılır. Raflı depolar, yüksek istifler ve sabitlenmemiş ekipmanlar da planlama sırasında gözden geçirilir.

Yönetmelik söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım konularında ekipler kurulmasını ister. Söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin her biri için görevlendirilecek en az destek elemanı sayısı tehlike sınıfına göre belirlenir:

Çok tehlikeli

her 30 çalışana kadar en az 1 destek elemanı

Tehlikeli

her 40 çalışana kadar en az 1 destek elemanı

Az tehlikeli

her 50 çalışana kadar en az 1 destek elemanı

10'dan az çalışanı olan işyerlerinde bu üç ekip için 1 kişinin görevlendirilmesi yeterlidir. İlk yardım ekibi ise İlkyardım Yönetmeliği'ne göre kurulur; az tehlikeli işyerlerinde her 20, tehlikelide her 15, çok tehlikelide her 10 çalışana kadar 1 ilk yardımcı bulunur.

Maden işyerleri kendi mevzuatına tabidir; diğer işyerlerinde tatbikat en geç yılda bir kez yapılır ve sonuçları yönetmeliğin ekindeki tatbikat formuna işlenir. Tatbikat, çalışanların Çök-Kapan-Tutun hareketini, tahliye güzergahını ve toplanma yerini gerçekten öğrenip öğrenmediğini görmenin en güvenilir yoludur. Tatbikatta görülen aksaklıklar planın güncellenmesinde kullanılır.

Çalışanların bu konudaki bilgisi eğitimle de desteklenir. Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, temel eğitimin teknik konuları arasında acil durumlar, tahliye ve kurtarmayı sayar. Aynı binayı birden fazla işverenin paylaştığı iş merkezlerinde ise 6331 sayılı Kanun işverenlerin iş birliği ve koordinasyon içinde çalışmasını ister; bu tür yapılarda koordinasyonu yönetim sağlar. Ortak bir tahliye planı ve ortak toplanma yeri, sarsıntı sonrası karmaşayı önemli ölçüde azaltır.

DEOSGB, işyerlerine acil durum planlarının hazırlanması, destek elemanlarının belirlenmesi ve tatbikatların planlanması konusunda iş güvenliği uzmanı desteği sunar.

• Deprem başladığında binadan dışarı koşmak doğru mu?

Hayır. AFAD, sarsıntı sırasında merdivenlere ya da çıkışlara koşulmamasını ve sarsıntı bitene kadar içeride kalınmasını önerir. Sarsıntı bittikten sonra bina sakin biçimde terk edilir ve toplanma alanına gidilir.

• Deprem sırasında asansör kullanılabilir mi?

Hayır. Deprem sırasında ve sonrasında asansör kullanılmaz. Bina, sarsıntı durduktan sonra merdivenler kullanılarak ve önceden belirlenmiş güzergah izlenerek terk edilir.

• İşyerinde deprem tatbikatı ne sıklıkla yapılmalıdır?

İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'e göre maden işyerleri dışındaki işyerlerinde tatbikat en geç yılda bir kez yapılır ve tatbikat formuyla kayıt altına alınır.

• Toplanma alanımı nereden öğrenebilirim?

AFAD il müdürlüklerinin bilgilendirmelerine göre toplanma alanları e-Devlet üzerinden adres bilgisiyle sorgulanabilir. İşyerinin toplanma yeri ise acil durum planında ve katlarda asılı krokide gösterilir.