Boğulmalarda İlk Yardım: Hava Yolu Tıkanması ve Suda Boğulma

Günlük dilde "boğulma" kelimesi iki ayrı acil durum için kullanılır. Birincisi, lokmanın ya da küçük bir cismin soluk borusuna kaçarak hava yolunu tıkamasıdır. İkincisi, suya batan kişinin soluk alamamasıyla gelişen suda boğulmadır. İki durumda yapılacaklar birbirinden farklıdır ve karıştırılması zaman kaybına yol açar. Bu yazıdaki adımlar, Avrupa Resüsitasyon Konseyi'nin (ERC) 2025 kılavuzlarına ve bu kılavuzlara dayanan güncel eğitim materyallerine göre özetlenmiştir. Yazı bilgilendirme amaçlıdır; uygulamalı ilk yardım eğitiminin yerini tutmaz.

Tıkanma kısmi ya da tam olabilir. Kısmi tıkanmada kişi konuşabilir, öksürebilir ve güçlükle de olsa soluk alabilir. Bu durumda en etkili yöntem kişinin kendi öksürüğüdür; sırta vurulmaz, kişi öksürmeye teşvik edilir ve yanından ayrılmadan izlenir.

Tam tıkanmada kişi konuşamaz, sesli öksüremez ya da öksürüğü giderek zayıflar. Çoğu zaman elleriyle boğazını tutar, yüzünde ve dudaklarında renk değişikliği görülür. Kişi yemek sırasında aniden susup ayağa kalkıyor ya da masadan uzaklaşıyorsa tıkanma ihtimali akla gelmelidir. Tam tıkanma sessiz geçebilir ve tek başına yemek yiyen birinde çevredekiler durumu geç fark edebilir. Bu belirtiler görüldüğünde vakit kaybetmeden müdahaleye geçilir.

ERC kılavuzları öksürmeye teşvikten sırta vurmaya, oradan karın basısına uzanan kademeli bir yaklaşım öngörür.

1. 01

   Kişiye boğulup boğulmadığı sorulur; öksürebiliyorsa öksürmeye teşvik edilir.

2. 02

   Öksürük etkisiz kalırsa kişinin yanına ve hafif arkasına geçilir, gövdesi öne eğilir ve kürek kemiklerinin arasına avuç içinin alt kısmıyla 5 kez sırta vurma uygulanır.

3. 03

   Cisim çıkmazsa kişinin arkasına geçilir ve 5 kez karın basısı uygulanır. Bunun için kollar kişinin beline dolanır, yumruk yapılan el göbeğin biraz üstüne yerleştirilir, diğer el yumruğu kavrar ve içeri ve yukarı doğru hızlı bir çekiş yapılır.

4. 04

   Tıkanma sürüyorsa 112 aranır ya da çevreden birine aratılır.

5. 05

   Yardım gelene ya da cisim çıkana kadar 5 sırta vurma ve 5 karın basısı dönüşümlü olarak sürdürülür.

Ağza kör parmakla girilip cisim aranmaz; bu hareket cismi daha derine itebilir. Karın basısı iç organlara baskı uyguladığı için, kişi rahatlamış görünse bile bir sağlık kuruluşunda değerlendirilmesi uygun olur.

Bebeklerde karın basısı uygulanmaz. Akış sırta vurma ve göğüs basısı üzerine kuruludur.

1. 01

   Bebek, başı gövdesinden aşağıda kalacak şekilde yüzüstü olarak uygulayıcının ön koluna yatırılır ve başı çenesinden desteklenir.

2. 02

   Kürek kemiklerinin arasına 5 kez sırta vurma uygulanır.

3. 03

   Cisim çıkmazsa bebek, başı desteklenerek sırtüstü çevrilir ve 5 kez göğüs basısı uygulanır.

4. 04

   Tıkanma sürüyorsa 112 aranır ve 5 sırta vurma ile 5 göğüs basısı dönüşümlü olarak tekrarlanır.

Bebeklerde göğüs basısının nasıl yapılacağı, kılavuzlar arasında bile farklılık gösterebilen teknik bir konudur. Bu tekniğin bebek mankeni üzerinde, eğitmen eşliğinde öğrenilmesi gerekir.

Suda boğulma olaylarında yardım etmek isteyen kişi de kolayca tehlikeye girebilir. Kurtarma eğitimi almamış biri suya girmez.

1. 01

   Olay yeri güvenliği sağlanır; kurtarıcı kendini tehlikeye atmaz.

2. 02

   112 aranır; varsa cankurtarana ve çevredekilere haber verilir.

3. 03

   Kazazedeye kıyıdan can simidi, ip, sopa ya da yüzebilen bir cisim uzatılır veya atılır.

4. 04

   Kişi karaya çıkarıldığında bilinci ve soluğu kontrol edilir.

5. 05

   Kişi normal soluk almıyorsa önce 5 kurtarıcı soluk verilir, ardından 30 göğüs basısına 2 kurtarıcı soluk oranıyla temel yaşam desteğine geçilir.

6. 06

   Uygulama, 112 ekibi gelip görevi devralana kadar sürdürülür.

Suda boğulmada temel sorun, soluk alınamadığı için vücudun oksijensiz kalmasıdır. Kılavuzların bu durumda kurtarıcı soluğu göğüs basısının önüne almasının nedeni de budur. Sudan çıkarılan kişi çoğu zaman ıslak ve üşümüş olduğundan, sağlık ekibi gelene kadar acil durum battaniyesi ya da kuru bir örtüyle örtülmesi yararlı olur.

Hava yolu tıkanmasına karşı en basit önlemler yemek alışkanlıklarıyla ilgilidir. Lokmaları küçük almak, yemek yerken koşturmamak ve küçük çocukların ulaşabileceği yerde küçük parçalı oyuncak ya da yiyecek bırakmamak riski azaltır. Su kenarında ise çocukların sürekli gözetim altında tutulması ve yüzme bilmeyenlerin derin suya girmemesi temel önlemlerdir.

İşyerlerinde yemekhane, mutfak, havuz, liman ya da su kenarındaki çalışma alanları risk değerlendirmesinde ayrıca ele alınmalıdır. Su kenarında çalışılan sahalarda can simidi ve atma ipi gibi kurtarma malzemelerinin hazır tutulması, olay anında kimin ne yapacağının önceden belirlenmesi gerekir. Yemekhane ve mutfaklarda ilk yardımcıların kim olduğunun ve ilk yardım çantasının yerinin çalışanlarca bilinmesi müdahaleyi hızlandırır. İlkyardım Yönetmeliği, tehlike sınıfına göre az tehlikeli işyerlerinde her 20, tehlikelilerde her 15, çok tehlikelilerde her 10 çalışana kadar 1 belgeli ilk yardımcı bulundurulmasını zorunlu tutar.

Sırta vurma, karın basısı ve kurtarıcı soluk, ancak manken üzerinde tekrar tekrar uygulanarak güvenle öğrenilir. Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilmiş merkezlerde verilen sertifikalı ilk yardım eğitimi bu nedenle her işyeri için önerilir.

DEOSGB, işyerlerinin ilk yardımcı ihtiyacının belirlenmesi ve acil durum hazırlığı konusunda iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi desteği sunar.

• Öksürebilen kişinin sırtına vurmak gerekir mi?

Gerekmez. Kişi öksürebiliyor ve konuşabiliyorsa tıkanma kısmidir ve en etkili yöntem kendi öksürüğüdür. Kişi öksürmeye teşvik edilir ve izlenir. Öksürük etkisiz hale gelirse sırta vurmaya geçilir.

• Bebekte karın basısı yapılır mı?

Hayır. Bir yaşından küçük bebeklerde 5 sırta vurmanın ardından 5 göğüs basısı uygulanır ve bu döngü tekrarlanır. Tıkanma sürüyorsa 112 aranır.

• Suda boğulan kişide ilk yardım neden kurtarıcı solukla başlar?

Suda boğulmada asıl sorun oksijensiz kalmadır. Bu nedenle güncel kılavuzlar, soluk almayan kişide önce 5 kurtarıcı soluk verilmesini, ardından 30:2 oranında temel yaşam desteğine geçilmesini önerir.

• Boğulma ilk yardımını nereden öğrenebilirim?

Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilmiş ilk yardım eğitim merkezlerinin sertifikalı eğitim programlarından öğrenilebilir. Bu eğitimlerde sırta vurma, karın ve göğüs basısı ile temel yaşam desteği manken üzerinde uygulamalı olarak çalışılır. Alınan belge 3 yıl geçerlidir.